تاریخ گیلان روایت سرزمینی است که از کهنترین زیستبومهای فلات ایران به شمار میرود. قرارگیری میان دریای خزر و رشتهکوه البرز، این منطقه را به گذرگاه تمدنها، محل تلاقی فرهنگها و بستری برای شکلگیری یک هویت تاریخی مستقل و ماندگار تبدیل کرده است. گیلان از هزاران سال پیش محل زندگی اقوام گوناگون بوده و بخش مهمی از هویت فرهنگی شمال ایران را شکل داده است.
پیشینه سکونت در گیلان
بررسیهای باستانشناختی نشان میدهد که پیشینه حضور انسان در گیلان حتی به پیش از آخرین دوره یخبندان، یعنی حدود ۵۰ تا ۱۵۰ هزار سال پیش بازمیگردد. شرایط طبیعی ویژه و منابع فراوان، این منطقه را به یکی از کانونهای مهم استقرار اقوام کهن تبدیل کرده است.
با مهاجرت آریاییها و دیگر گروهها، ساختار جمعیتی تازهای شکل گرفت و دو قوم گیل و دیلم بیشترین نقش را در ساخت هویت تاریخی این سرزمین برعهده داشتند.
گیلان در متون باستانی
در اوستا از گیلان با نام وارنا یاد شده و مورخان یونانی آن را سرزمین کادوسیان مینامیدند. تحقیقات بسیاری از پژوهشگران نشان میدهد که کادوسیان احتمالاً از اقوام بومی ایران پیش از ورود آریاییها بودهاند.
بر اساس نظر دیاکوئوف، حدود سه هزار سال پیش سرزمینهای جنگلی جنوب دریای خزر ــ شامل قلمرو گیلها و کادوسیان ــ در شمال خاک ماد قرار داشت. این دو قوم با گذشت زمان به یک تیره واحد نزدیک شدند و در دوره مادها نیز استقلال خود را حفظ کردند.
گیلان در دوران هخامنشی و ساسانی
در قرن ششم پیش از میلاد، گیلانیان با کوروش هخامنشی همراه شدند و در سرنگونی دولت ماد نقشی مؤثر داشتند.
در دوره ساسانی، با یورش اردشیر بابکان و سپاهی گسترده، گیلان به قلمرو ساسانیان پیوست و ساختار سیاسی منطقه وارد مرحله جدیدی شد.
نقش گیلان در تحولات سیاسی و تاریخی ایران
پس از دوره ساسانی، گیلان فراز و نشیبهای متعددی را پشت سر گذاشت.
- سلسله دیلمیان که از همین سرزمین برخاستند، قدرت سیاسی خود را تا بغداد گسترش دادند و جایگاهی ویژه در تاریخ ایران یافتند.
- در زمان اولجایتو، مغولان برای مدتی کوتاه گیلان را تصرف کردند.
- با ظهور صفویان، گیلانیان در تقویت و قدرتگیری این سلسله نقش قابل توجهی داشتند؛ اما در نهایت در دوره شاهعباس اول استقلال سیاسی خود را از دست دادند.
گیلان در دورههای بعد؛ از اشغال روسها تا دروازه اروپا
در سال ۱۰۷۱ هجری قمری، روسیه تزاری به گیلان حمله کرد و شهر رشت تا سال ۱۱۴۵ هجری قمری تحت اشغال آنان بود.
در دوره قاجاریه، گیلان به دلیل ارتباطات تجاری گسترده با بنادر شمالی و مراکز اروپایی، به دروازه اروپا مشهور شد و در روند نوگرایی و تحولهای اجتماعی ایران نقش مهمی ایفا کرد.
از رخدادهای مهم این دوره، نقش مردم گیلان در شکلگیری نهضت جنگل به رهبری میرزا کوچکخان است؛ جنبشی که جایگاهی برجسته در تاریخ معاصر این سرزمین دارد.